عدل چیست؟

عدل الهي

متكلمين اسلام اعم از شيعه و سني دو دسته هستند. دسته‌اي طرفدار عدل الهي كه عدليه ناميده مي‌شوند، و دسته‌اي در مقابل عدليه قرار گرفته‌اند كه همان اشاعره هستند. البته اشاعره صريح نگفته‌اند كه ما منكر عدل الهي هستيم، اما در مساله «حسن و قبح ذاتي و عقلي» و نيز در مساله «جبر و اختيار» مطالبي گفته‌اند كه لازمه‌اش عادل ندانستن خدا، يا نفي موضوع عدالت و ظلم از خداوند است.

مي‌گويند: عدل خود حقيقتي است در مقابل ظلم؛ و پروردگار به حكم اينكه حكيم و عادل است، كارهاي خود را با معيار و مقياس عدل انجام مي‌دهد. اما اشاعره مي‌گويند: عدل خود حقيقتي نيست كه قبلاً بتوان آن را توصيف كرد و مقياس و معياري براي فعل پرودرگار قرار داد، و اساساً ممكن نيست براي افعال الهي معيار مقياس قرار داد. معني عادل بودن خدا اين نيست كه او از قوانيني به نام قوانين عدل پيروي مي‌كند، بلكه منظور اين است كه او سرچشمه عدل است. آنچه او مي‌كند عين عدل است.

عدل چيست؟

1. موزون بودن: اگر مجموعه‏اى را در نظر بگيريم كه در آن، اجزاء و ابعاض مختلفى بكار رفته است و هدف خاصى از آن منظور است، بايد در آن مجموعه از حيث مقدار لازم هر جزء و از لحاظ كيفيت ارتباط اجزاء با يكديگر، تعادل رعايت‏  شود، و تنها در اين صورت است كه آن مجموعه مى‏تواند باقى بماند و نتيجه  مطلوب بدهد و نقش منظور را ايفا كند.

2 . معنى دوم عدل، تساوى و نفى هرگونه تبعيض است؛ گاهى مى‏گويند: فلانى عادل است و منظور اين است كه هيچگونه تفاوتى‏ ميان افراد قائل نمى‏شود؛ يعني در زمينه استحقاقهاي متساوي تساوي را رعايت مي‌كند و حق هيچ كسي را پايمال نمي‌كند. اين چنين رعايت مساوات، از لوازم عدل است.

 بنابراين ، عدل يعنى مساوات .

 3. معني سوم رعايت حقوق افراد و دادن حق به حقدار است و ظلم عبارت است از رعايت نكردن حقوق افراد.

ممكن است گفته شود: كسي برخدا حقي ندارد تا معني عدل الهي اين باشد كه حقوق رعايت كند؛ و يا گفته شود استحقاق در برابر خدا معني‌ندارد تا بگوييم عدل الهي به اين معني است كه در زمينه استحقاقهاي متساوي، تساوي را رعايت كند.

پاسخ: صحيح است كه كسي ذاتاً برخدا حقي ندارد، اما خود خداي منان حقوق و استحقاقهايي براي بندگان مؤمن و نيكوكارش قائل شده و توسط پيامبران و كتابهاي آسماني بيان كرده است.

4. گاهي عدل اين طور معني مي‌شود: «وضع كل شيءٍ موضعه» (قراردادن و نهادن هرچيزي در جاي خودش»، «راغب» در مفردات مي‌گويد: الظلم عندَ اهلِ اللغه و كثيرٍ من العلماءِ وضع الشيءِ في غيرموضعه و به گفته شاعر:

عدل چبود؟ وضع اندر موضعش  ظلم چبود؟ وضع در ناموضعش

اگر دقت كنيم اين معني با معني سوم و دوم منافاتي ندارد، بلكه شامل آن دو معني نيز مي‌شود و عدالت به اين سه معني شامل اقسام عدالت (يعني عدالت در قانونگذاري، عدالت در حكم و قضاوت، عدالت در جزا و پاداش و كيفر و عدالت در اعطا و انعام) كه در آيات و روايات وارد شده است، مي‌شود.

5. گاهي عدل الهي اين طور معني مي‌شود: رعايت استحقاقها در افاضه وجود و امتناع نكردن از افاضه و رحمت به آنچه امكان وجود يا كمال وجود را دارد.

اكنون كه معني عدل تا حدي روشن شد به اصل بحث مي‌پردازيم:

شيعه و معتزله (در مقابل اشاعره) معتقدند كه خداوند عادل است يعني در قانونگذاري، در حكم و قضاوت و در پاداش و كيفر دادن، عدالت را رعايت مي‌كند. به معني گسترده آن؛ و براين عقيده دليلهائي دارند:

1. منشا ظلم يا جهل است و يا عجز و يا نياز؛ و هيچ كدام از اينها در خداي دانا و توانا و بي‌نياز وجود ندارد.

2. ظلم به همه معاني و مصاديق آن به حكم و درك عقل قبيح است و محال است كه خداوند كار قبيح انجام دهد.

3. آيات قرآن مجيد: آياتي كه عدالت همه جانبه خداي متعال را بيان كرده. در زير به برخي از آنها مي‌پردازيم:

ان الله لايَظْلِمُ مِثقالَ ذره (4/40).

ان الله لا يَظْلِمُ النّاسَ شَيْئاً (10/44)

اَلْيَومَ تُجْزي كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ لا ظُلْمَ الْيَومَ (40/17)

4. روايات و كلمات معصومين:

اشهدُ انّه عدلٌ و حَكَمٌ فصلٌ، نهج البلاغه، خطبه 209.

عفوك تفضل و عقوبتك عدل، صحيفه سجاديه، دعاي45.

ولااخشي إلا عدلهُ، صحيفه سجاديه، دعاي ششم ملحقات.

5 1 1 1 1 1 Rating 5.00 (2 Votes)
GRID LIST
موفقیت
گنج
طلاق
شوهرداری
ازدواج
Wednesday, 20 November 2019
الأربعاء, ۲۲ ربيع الأول ۱۴۴۱
چهارشنبه, ۲۹ آبان ۱۳۹۸

Please publish modules in offcanvas position.